فرش ماشینی کاشان، بیواسطهسبک های عمدۀ طرح فرش کاشان؛ ۸ طرح معروف قالی دستباف کاشان
· نوشتهٔ نسرین سمساریان
سبک‌های عمدهٔ طرح فرش کاشان هشت گروه‌اند: لچکترنج، افشان، گلدانی و درختی، محرابی، شکارگاه، واگیره‌ای (خشتی، ظل‌السلطان و بته‌جقه)، تصویری و محتشم. قالی دستباف کاشان معمولاً با گره فارسی و دوپود بافته میشود و رنگ‌های شاخصش زمینهٔ لاکی با حاشیهٔ سرمهای، سرمهای و کرم است. در این مقاله هر سبک، نقش‌مایه‌ها، رنگ و بافت قالی کاشان را معرفی کرده‌ایم و گفته‌ایم این طرح‌ها امروز در فرش ماشینی کاشان چطور ادامه پیدا کرده‌اند.
سبک‌های عمدهٔ طرح فرش کاشان در یک نگاه
| سبک | ویژگی اصلی | رواج امروز |
|---|---|---|
| لچکترنج | ترنج در مرکز، لچک در چهار گوشه | رایج‌ترین طرح کاشان |
| افشان | گل و اسلیمی پراکنده در کل زمینه، بدون ترنج | رایج |
| گلدانی و درختی | گلدان یا درخت که کل زمینه را می‌پوشاند | بیشتر در قالیچه |
| محرابی | قوس محراب در بالای زمینه | سجاده و قالیچه |
| شکارگاه | شکارچی، جانوران و گیاهان در منظره‌ای سراسری | محدود، بیشتر ابریشمی |
| واگیره‌ای | تکرار یک نقش در زمینه (خشتی، ظل‌السلطان، بته‌جقه) | کمیاب |
| تصویری | منظره، شمایل یا چهره | سفارشی و تابلوفرش |
| محتشم | لچکترنج با نقشهای هندسی و حاشیهٔ پهن | در قالی و فرش ماشینی |
هر سبک طرح قالی کاشان چه ویژگیای دارد؟
۱. لچکترنج (ترنج و محراب)
شناخته‌شده‌ترین طرح کاشان است و دست‌کم از دورهٔ صفوی در فرش ایران رواج داشته است. احتمالاً از نقش جلدهای چرمی کتاب و کاشی‌کاری مسجدها الهام گرفته است. اجزای آن:
- ترنج: نقشی بیضی، دایره یا لوزی در مرکز فرش که نقطهٔ تقارن آن است. در قالی کاشان ترنج معمولاً بیضی کشیده است و بالا و پایینش «سرترنج» یا قندیل دارد.
- لچک: چهار نقش در گوشه‌های زمینه که تقریباً یک‌چهارم ترنج‌اند.
- حاشیه: در گذشته تا هفت نوار داشت. امروز بیشتر سه حاشیه رایج است: یک حاشیهٔ پهن و دو حاشیهٔ باریک.
- زمینه (متن): اگر خالی باشد، در کاشان «کف ساده» می‌گویند. بیشتر وقت‌ها با اسلیمی و گل‌های شاهعباسی و ختایی پر میشود.
این طرح را «شاهعباسی» هم می‌نامند و بافندگان شهرهای دیگر نیز از آن الگو گرفته‌اند.
۲. افشان
ترنج و لچک ندارد. گل‌وبوته‌های بزرگ و کوچک و خطوط اسلیمی کل زمینه را می‌پوشانند و حاشیه دورشان را می‌گیرد. به آن «شاهعباسی سرتاسری» هم می‌گویند. گونه‌هایش افشان شکسته، افشان دسته‌گلی، افشان حیوان‌دار، افشان اسلیمی و افشان ترنج‌دار است. افشان با زمینهٔ کرم از دیرباز در بازارهای اروپایی خواهان داشته است.
۳. گلدانی و درختی
یک یا چند گلدان یا درخت کل زمینه را می‌پوشاند و نقش تکرار نمی‌شود. این طرح در منطقهٔ کاشان پیشینه‌ای دراز دارد و برخی پژوهشگران قالی‌های گلدانی معروف صفوی را به جوشقان نسبت داده‌اند. امروز بیشتر در کاشان و ابوزیدآباد و بهصورت قالیچه بافته میشود. گونه‌ای از آن را «حاج‌خانمی» می‌گویند.
۴. محرابی
یادآور محراب مسجد است و بیشتر برای سجاده و نماز بافته میشود. قوس محراب در بالای زمینه می‌نشیند و گاهی آیه، حدیث یا نام‌های متبرک در آن نوشته میشود. در این طرح نقش انسان و جانور به کار نمی‌رود. گونه‌های محرابی گلدانی، ستون‌دار، قندیلی و درختی در کاشان بافته می‌شوند و نمونه‌های صفوی آن در موزه‌های بزرگ جهان نگهداری می‌شوند. امروز همین منطق در فرش سجاده‌ای مسجدی هم دیده میشود.
۵. شکارگاه (گل و جانور)
پیشینه‌اش به دورهٔ صفوی می‌رسد. کل زمینه منظره‌ای از شکارگاه است: شکارچیان سواره، جانوران و گیاهان. امروز بهصورت محدود و بیشتر به‌شکل قالیچه با پرز ابریشم یا کرک در کاشان و ابوزیدآباد بافته میشود.
۶. واگیره‌ای
بخشی از نقش (مثلاً یک‌هشتم یا یک‌شانزدهم) در کل زمینه تکرار میشود. سه نوع آن در کاشان بافته می‌شد:
- خشتی یا قابی: زمینه با لوزی یا مربع قاب‌بندی میشود و درون هر قاب گل ختایی یا جانور است. به آن «موزاییکی» هم می‌گویند.
- ظل‌السلطان: دسته‌گلی در گلدان که معمولاً دو پرنده در دو طرفش نشسته‌اند و در زمینه تکرار میشود. نوع بی‌گلدانش را «میناخانی» می‌نامند.
- بته‌ای: تکرار بته‌جقه در زمینه. بته‌جقهٔ کاشان تک‌کلاله است.
این سه امروز در قالی دستباف کاشان کمتر بافته می‌شوند.
۷. تصویری
نقشهٔ سراسری دارد و از دورهٔ قاجار به این سو در کاشان رواج یافت. سه گونهٔ اصلی دارد: منظره‌ای یا دورنما (طبیعت، مجلس بزم یا رزم)، شمایلی (تصویر خیالی اولیای دین همراه با نوشته) و چهره‌ای (تصویر واقعی یک شخص از روی عکس). خاندان افسری از نام‌آوران این سبک در کاشان بوده‌اند.
۸. محتشم
قالب کلی آن لچکترنج است، ولی نقش‌ها ترکیبی از خطوط هندسی و گردان‌اند. دو ویژگی آن را متمایز می‌کند: حاشیهٔ پهن با گل‌های شاهعباسی و بندگره، و درخت بید مجنون سادهشده در لچکها. نامش از حاج ملاحسن محتشم، از تولیدکنندگان پیشکسوت قالی کاشان در دورهٔ قاجار، گرفته شده است.
نقش‌مایه‌های رایج در فرش کاشان
این نقش‌مایه‌ها در سبک‌های مختلف کاشان تکرار می‌شوند و شناختنشان به تشخیص فرش کاشان کمک می‌کند:
- گلها: دسته‌گل شاهعباسی، گل ختایی، گل اناری، گل شیخ‌صفی، گل چهارپر و هشت‌پر.
- اسلیمیها: اسلیمی کنگره‌ای کاشان، اسلیمی شکسته و شاخهٔ اسلیمی.
- ترنج و شمسه: ترنج بیضی، لوزی و قندیل‌دار، شمسهٔ هشت‌پر.
- درخت و جانور: درخت سرو، بید مجنون، مرغ در گل شاهعباسی.
- حاشیه‌ها: حاشیهٔ ظل‌السلطان کاشان، حاشیهٔ مستوفی و کتیبه.
رنگ در قالی کاشان
شاخصترین ترکیب قالی کاشان زمینهٔ لاکی با حاشیهٔ سرمهای است. پس از آن زمینهٔ سرمهای و زمینهٔ کرم رواج بیشتری دارند. رنگ‌هایی مثل آبی روشن و سیر، طلایی، دارچینی، قهوه‌ای، زیتونی، خاکی، فیلی و گلی روناسی هم در گلها و حاشیه‌ها دیده می‌شوند.
رنگرزی در کاشان پیشینه‌ای بسیار کهن دارد و رنگرزان ابریشم و مخمل کاشان در دوره‌های صفوی و قاجار شهرت داشتند. رنگ‌های گیاهی سنتی کاشان از روناس، نیل، پوست انار، پوست گردو، برگ مو و اسپرک گرفته می‌شد. از اواخر دورهٔ قاجار رنگ‌های شیمیایی وارد شد و امروز جز در موارد خاص، رنگ‌ها شیمیایی‌اند.
بافت قالی کاشان چه ویژگی‌هایی دارد؟
- گره فارسی (نامتقارن): در شهر کاشان و روستاهایش، از جمله جوشقان، گره فارسی به کار می‌رود. دربارهٔ تفاوت گره‌ها در انواع گره‌های فرش بیشتر بخوانید.
- دوپود: قالی کاشان معمولاً دوپود است؛ یک پود کلفت و یک پود نازک که اغلب آبی رنگ میشود. قالی جوشقان بیشتر سه‌پود است و طرح‌های هندسی ویژهٔ خود را دارد.
- دار عمودی: برای قالی‌های ظریف و کوچک دار ثابت و برای قالی‌های بزرگ دار گردان.
- رج‌شمار: رج‌شمار قالی کاشان معمولاً بین ۲۵ تا ۷۰ است؛ قالی پشمی حدود ۲۷ تا ۴۰، کرکی حدود ۳۰ تا ۴۵ و ابریشمی حدود ۵۵ تا ۷۰ یا بیشتر.
- ابعاد رایج: امروز ابعاد ۲ در ۳ و ۲.۵ در ۳.۵ متر بیشتر از ۳ در ۴ بافته میشود و قالیچه هم رایج است.
یکی از کهن‌ترین نمونه‌های مستند بافت کاشان، فرش معروف به شیخ‌صفی (اردبیل) است که نام «مقصود کاشانی» و تاریخ ۹۴۶ هجری قمری بر آن نقش بسته است. برای ویژگی‌های فنی بیشتر، ویژگی‌های فنی و هنری فرش کاشان را بخوانید.
فرش طرح دستباف کاشان در فرش ماشینی
کاشان امروز مهم‌ترین مرکز فرش ماشینی ایران است و طراحان فرش ماشینی بیشترین الهام را از همین سبک‌ها گرفته‌اند. لچکترنج، افشان، محتشم و شاهعباسی در فرش ماشینی کاشان بسیار رایج‌اند. هرچه شانه و تراکم بیشتر باشد، نقشهای ریز این طرح‌ها دقیق‌تر بافته می‌شوند و فرش به اصطلاح «دستباف‌گونه» میشود.
- برای پذیرایی رسمی: لچکترنج یا محتشم با زمینهٔ لاکی یا سرمهای.
- برای فضاهای بزرگ و یکدست: افشان با زمینهٔ کرم یا روشن.
- برای ظرافت نزدیک به دستباف: فرش ۱۵۰۰ شانه یا ۱۲۰۰ شانه با این طرح‌ها.
ایران کارپت فرش ماشینی را مستقیم از کارخانه‌های کاشان می‌فروشد و می‌توانید طرح دلخواه را در سایز دلخواه، حتی یک عدد، سفارش دهید. برای آشنایی بیشتر با فرش این منطقه، صفحهٔ فرش کاشان را ببینید. برای مشاوره در انتخاب طرح با ۰۹۱۲۵۳۴۷۵۹۶ تماس بگیرید یا در واتساپ پیام دهید.
پرسش‌های رایج دربارهٔ طرح‌های فرش کاشان
معروفترین طرح فرش کاشان کدام است؟
لچکترنج، که به شاهعباسی هم معروف است. پس از آن افشان و محتشم شناختهشدهترند.
طرح محتشم کاشان چه ویژگیای دارد؟
قالب لچکترنج دارد با نقشهای ترکیبی هندسی و گردان، حاشیهٔ پهن با گل شاهعباسی و درخت بید مجنون سادهشده در لچکها.
فرق طرح افشان با لچکترنج چیست؟
لچکترنج یک ترنج مرکزی و چهار لچک در گوشهها دارد. افشان ترنج و لچک ندارد و گلها و اسلیمیها در کل زمینه پخش شدهاند.
قالی کاشان با چه گرهی بافته میشود؟
با گره فارسی (نامتقارن) و معمولاً بهصورت دوپود. در جوشقان هم گره فارسی رایج است ولی قالیها بیشتر سهپودند.
رنگ اصلی قالی کاشان چیست؟
زمینهٔ لاکی با حاشیهٔ سرمهای شاخصترین ترکیب است. زمینهٔ سرمهای و کرم هم رواج زیادی دارند.
